“`html

Béo phì tiết lộ bí mật giữa gen và hormone

Béo phì hiện ảnh hưởng đến gần 30% dân số thế giới, con số đã tăng gấp ba lần kể từ năm 1975. Lâu nay, bệnh này thường được xem là sự mất cân bằng đơn thuần giữa lượng calo nạp vào và tiêu hao. Tuy nhiên, trên thực tế, đây là một căn bệnh phức tạp, xuất phát từ sự tương tác chặt chẽ giữa yếu tố di truyền, môi trường và tín hiệu hormone. Các cơ chế đằng sau bệnh béo phì đang dần được hiểu rõ hơn, mở ra con đường cho các phương pháp điều trị hiệu quả và nhắm mục tiêu hơn.

Trung tâm của bước tiến này là phát hiện vào năm 1994 về leptin, một loại hormone do các tế bào mỡ sản sinh. Vai trò của leptin đơn giản nhưng quan trọng: thông báo cho não bộ về mức độ dự trữ năng lượng để điều chỉnh cảm giác thèm ăn và tiêu hao năng lượng. Ở những người béo phì, nồng độ leptin thường cao, nhưng não bộ trở nên kém nhạy cảm với tín hiệu của nó, hiện tượng này được gọi là kháng leptin. Điều này làm hạn chế đáng kể hiệu quả của các phương pháp điều trị dựa trên hormone này, mặc dù ban đầu có nhiều hy vọng.

Song song với đó, một loại hormone khác, glucagon-like peptide-1 hay GLP-1, đã xuất hiện như một hướng đi đầy hứa hẹn. GLP-1 được tiết ra bởi ruột sau khi ăn uống, tác động trên nhiều phương diện: giảm cảm giác thèm ăn, làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày, kích thích tiết insulin và cải thiện độ nhạy cảm với insulin. Không giống như leptin, các thụ thể của GLP-1 vẫn giữ được chức năng ở người béo phì, khiến nó trở thành mục tiêu điều trị lý tưởng.

Các phương pháp điều trị dựa trên chất chủ vận thụ thể GLP-1, chẳng hạn như semaglutide hay liraglutide, đã cách mạng hóa việc quản lý bệnh béo phì. Chúng giúp giảm cân đáng kể, thường trên 10%, đồng thời cải thiện kiểm soát đường huyết và giảm nguy cơ tim mạch. Cơ chế hoạt động của chúng dựa trên việc mô phỏng kéo dài tác dụng tự nhiên của GLP-1, nhờ các sửa đổi hóa học giúp chúng chống lại sự phân hủy nhanh chóng trong cơ thể.

Di truyền cũng đóng vai trò quan trọng trong xu hướng béo phì. Một số đột biến hiếm, chẳng hạn như những đột biến ảnh hưởng đến gen leptin hoặc thụ thể của nó, gây ra béo phì nghiêm trọng ngay từ thời thơ ấu. Thường xuyên hơn, đó là những biến thể gen nhỏ, có mặt trong hàng trăm gen, tích lũy lại với nhau để tăng nguy cơ mắc bệnh. Trong số đó, gen FTO là một trong những gen có ảnh hưởng mạnh mẽ nhất đến chỉ số khối cơ thể (BMI). Những xu hướng di truyền này tương tác với môi trường: chế độ ăn uống giàu dinh dưỡng và lối sống ít vận động làm tăng cường tác động của chúng.

Các đa hình, những biến thể tự nhiên trong ADN, cũng ảnh hưởng đến phản ứng với điều trị. Ví dụ, một số biến thể của gen thụ thể GLP-1 làm thay đổi hiệu quả của các chất chủ vận, giải thích tại sao một số bệnh nhân đáp ứng tốt hơn những người khác. Những phát hiện này nhấn mạnh tầm quan trọng của y học cá nhân hóa, nơi hồ sơ di truyền có thể hướng dẫn lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp nhất.

Sự tương tác giữa leptin và GLP-1 là một hướng nghiên cứu hấp dẫn khác. Các nghiên cứu cho thấy GLP-1 có thể khôi phục một phần độ nhạy cảm với leptin, đặc biệt là thông qua tác động lên hệ vi sinh vật đường ruột. Sự hiệp đồng này mở ra triển vọng cho các liệu pháp kết hợp, kết hợp cả hai hormone để tăng cường hiệu quả. Các phân tử như tirzepatide, hoạt hóa cả thụ thể GLP-1 và GIP (một hormone đường ruột khác), đã chứng minh hiệu quả vượt trội so với các phương pháp chỉ nhắm mục tiêu vào GLP-1.

Tuy nhiên, những tiến bộ trong điều trị này cũng đi kèm với không ít thách thức. Các tác dụng phụ, chủ yếu liên quan đến tiêu hóa như buồn nôn hoặc tiêu chảy, có thể hạn chế tuân thủ điều trị. Chi phí cao của các loại thuốc này cũng đặt ra vấn đề về khả năng tiếp cận, làm gia tăng bất bình đẳng trong chăm sóc sức khỏe. Ngoài ra, ngừng điều trị thường dẫn đến tăng cân trở lại, nhấn mạnh sự cần thiết của một cách tiếp cận lâu dài.

Do đó, béo phì không còn được xem là vấn đề đơn thuần về ý chí, mà là một căn bệnh đa yếu tố, nơi sinh học, di truyền và lối sống đan xen lẫn nhau. Những tiến bộ gần đây trong việc hiểu biết về các hormone như leptin và GLP-1, cũng như trong việc xác định các yếu tố di truyền, đang thay đổi cách thức tiếp cận căn bệnh này. Các phương pháp điều trị hiện nay, mặc dù đầy hứa hẹn, vẫn cần tiếp tục phát triển để trở nên dễ tiếp cận hơn với tất cả mọi người và bền vững trong dài hạn.

“`

Sources du site

Source officielle de l’étude

DOI : https://doi.org/10.1007/s13353-026-01084-5

Titre : Unravelling obesity: from leptin to glucagon-like peptide-1 receptor agonists

Revue : Journal of Applied Genetics

Éditeur : Springer Science and Business Media LLC

Auteurs : Taiwo Oluwafemi Idowu; Agata Chmurzynska